Mentale training & coaching

Mentale training is het systematisch aanleren en oefenen van mentale vaardigheden en technieken met als doel je (sport)prestaties te verbeteren. Mentale training is in twee hoofdgroepen te verdelen: de bewegingsgerichte technieken en de niet bewegingsgerichte technieken. De bewegingsgerichte technieken zijn oefeningen om bijvoorbeeld de handelingstechniek, de balans en coördinatie te verbeteren. De niet bewegingsgerichte training heeft betrekking op de persoonlijke prestatie en prestatieverbetering zoals het opbouwen van zelfvertrouwen en behouden van motivatie.

Net als lichamelijke vaardigheden zijn mentale vaardigheden trainbaar. Mentale training is gericht op het identificeren en stimuleren van het optimale "psychologisch klimaat" wat nodig is om te kunnen uitblinken. De meest in de praktijk voorkomende mentale trainingsmethoden zijn: 1. beheersing van arousal niveau 2. imaginatie 3. richten van aandacht. Deze basisvaardigheden van ontspanning, verbeeldingskracht en concentratie worden vaak in combinatie gebruikt. Een voorbeeld van een combinatie: de speler voert voor de wedstrijd wat ontspanningsoefeningen uit. Is de speler eenmaal ontspannen dan kan hij zelfbeelden oproepen door te denken aan de komende wedstrijd, 
van hoe hij bijvoorbeeld het veld opkomt, een fantastische actie maakt enzovoort. Hij richt zijn focus dan op de relevante aspecten van de prestatie. Ook kan de speler in gedachten anticiperen op bepaalde situaties. Hij geeft dan een reactie op hetgeen hij zich verbeeldt. De verbeelding bevat dan zowel een stimulus als een respons. Tot slot kan de speler zich inbeelden (imargery) hoe hij zich wil voelen tijdens de wedstrijd. Imargery helpt namelijk de speler om zichzelf in de juiste 'arousal state' (juiste actieve toestand) te krijgen. Mocht de speler bijvoorbeeld last hebben van wedstrijdspanning, dan zal hij dit al voelen tijdens het inbeelden van die wedstrijd. Als hij dan een ontspanningsoefening doet voordat hij verder gaat met visualiseren en dit regelmatig mentaal traint, koppelen zijn hersenen de ontspannen toestand aan de wedstrijd en zal hij tijdens de echte wedstrijd minder spanning ervaren. 


Mentale vaardigheden

Door middel van mentale training kun je beter omgaan met spanning, je optimaal leren concentreren en je motivatie en zelfvertrouwen vergroten. Dit kun je doen door mentale vaardigheden te trainen.
Mentale vaardigheden:
  • Doelen stellen
  • Visualisatie/energizing 
  • Gedachtecontrole
  • Focussen & aandacht richten
  • leren ontspannen
  • Een juiste ademhaling leren gebruiken
  • Algemene wedstrijdvoorbereiding
  • Leren omgaan met spanning & stress
  • Omgaan met eventuele blessures
  • Leren omgaan met emoties & gevoelens
  • Motivatie
  • Concentratie
  • Samenwerken en communiceren
Niet iedere mentale techniek zal voor iedereen evenveel effect opleveren. Het is deels ook afhankelijk van de soort sport die je beoefent van welke techniek je het meest kunt profiteren.


De coach en de speler


Zeker bij een amateurvereniging moet je als hoofdtrainer/coach van vele markten thuis zijn. Je traint en begeleidt niet alleen je selectiespelers, maar je stuurt ook je begeleidingsteam aan, voert overleg met het bestuur, je staat de pers te woord en je voert gesprekken met spelers, misschien ouders en je bezoekt jeugdwedstrijden etc. Naast competenties op trainingstechnisch- en tactisch gebied dient een coach daarom ook kennis te hebben van sociale, mentale en emotionele aspecten van de sport. Je kunt daarbij denken aan: teamprocessen, individuele processen, communicatie, omgaan met druk, persoonlijke groei en ontwikkeling.

Als teamcoach ben je vooral bezig met de vraag "hoe zorg ik voor een sterk team". Een team dat effectief samenwerkt om het gezamenlijk doel te bereiken. Om dit doel te bereiken zal je als eerste afspraken moeten maken, zoals teamafspraken, een teamcode (waarde en normen van het team), communicatie en vertrouwen onderling (met je technische staf) etc. Daarna ge je het groepsdynamisch proces van je team analyseren door het opmaken van een teamprofiel, zoals hoe is de rolverdeling in de groep, hoeveel rek zit er nog in de groep (groeifase), hoe is de onderlinge communicatie etc. Dit doe je vooral door de trainingen en wedstrijden goed te observeren, teamsessies, stafsessies te organiseren en de onderlinge relaties te observeren tijdens teamuitjes/teambuilding etc.

Je herkent het wel, de ene week spelen ze de sterren van de hemel en de andere week is het helemaal niks. Fysiek, tactisch en technisch was het team goed voorbereid en deze factoren bepalen immers het potentieel van je team, maar mentale processen bepalen wat je team doet op het moment dat het moet: de wedstrijd. Bij sterke wisselingen in de prestaties ligt de oorzaak meestal bij de mentale factoren.  Een factor is de mentale weerbaarheid, maar wat wordt daar nu eigenlijk mee bedoeld? Mentaal weerbaar zijn betekent: in het contact met andere mensen en in moeilijke situaties jezelf goed kunnen redden en toch jezelf blijven.

Kenmerken van Mentale weerbaarheid:

  • Omgaan met fouten en druk
  • Blijven vechten in verloren positie
  • Omgaan met vermoeidheid
  • Doorzettingsvermogen
  • Omgaan van tegenslagen
  • Omgaan met vernederingen door publiek of tegenstander
  • Niet ingaan op rare uitspraken van coach/medespelers
  • Acceptatie fouten scheidsrechter
  • Veel de bal durven opeisen
  • Veel acties durven maken
  • Geen faalangst
  • Etc.
Kenmerken gebrek aan mentale weerbaarheid:
  • Veel handelingsfouten
  • Geen actie durven ondernemen
  • Er niet alles uithalen
  • Taken niet meer naar behoren uitvoeren
  • Geen normale motoriek
  • Niet normale lichamelijke reacties
  • Veel tijd nodig om te herstellen na kleine blessure(s)
  • Overactief (juist heel erg zijn best willen doen)
  • Afreageren op publiek, scheidsrechter, medespelers of tegenstander
  • Onder zijn normale niveau blijven
  • Snel afgeleid
  • Etc.
In teams komen daar nog elementen bij als het ontbreken van een collectief 
zelfvertrouwen en het ontbreken van leiding en communicatie

Om de mentale weerbaarheid te beïnvloeden zal de trainer/coach enig inzicht moeten hebben hoe motivatie, spanning, concentratie en zelfvertrouwen invloed hebben op het leveren van prestaties. Veel spelers presteren tijdens de training beter dan tijdens de wedstrijd. Het kunnen beïnvloeden van het spanningsniveau kan er voor zorgen dat de speler(s) onder druk beter presteert. Je optimaal kunnen concentreren tijdens een sportprestatie is een bepalende factor bij sportprestaties. De ideale speler is de speler die de wil om te winnen combineert met de wil om te leren te verbeteren. Of beter geformuleerd, die inziet dat winnen alleen bereikt wordt en steeds bereikt wordt door zich steeds te ontwikkelen. Het uitgangspunt van de trainer/coach is om samen met de speler een evenwichtig zelfbeeld van de speler te formulieren. Deze daaruit voortkomende doelen dienen smart te zijn: specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden. Ze vormen de uitdaging voor de speler, d.w.z. de speler neemt verantwoordelijkheid voor zijn eigen (mentale) leerproces.

Zelfkennis coach

Als je als coach wilt doordringen tot de psyche van de ander (het fundament van het functioneren) dan moet je ook en vooral de de confrontatie met jezelf durven aangaan en ook metaal dynamisch zijn. En dat is het tegenovergestelde van inflexibel, rigide en rechtlijnig.
De coach is niet degene die leidt, de interactie tussen de coach en sporter(s) is bepalend voor het proces. Mensen (én sporters en coaches zijn mensen) zijn gecompliceerde wezens, elk uniek. Rationele, irrationele en emotionele gedragingen en processen vragen om een psychologische blik. Een vinger achter iemands doen en laten krijgen, vraagt soms om een extra deskundigheid. Ook een coach kan gebruik maken van testen om zichzelf beter te leren kennen. Als een coach zichzelf beter kent is een coach meer in staat om het menselijk gedrag te observeren, interpreteren om zodoende te begrijpen welke rationele gronden en welke emoties het menselijk en sportieve gedrag bepalen, waarop de coach dan weer zijn eigen gedrag kan afstemmen. zie: 

Zelfkennis speler

Een speler zal zichzelf moeten leren kennen. Dar zijn verschillende methoden voor beschikbaar. Het zelf nadenken over de trainingen en wedstrijden, in interviews en gesprekken vertellen hoe het gaat, zich laten observeren door deskundigen en het invullen van tests.
Deze methoden tezamen geven een beeld van de speler. Voordat je iets kunt veranderen moet je namelijk wel weten wat je moet veranderen. Bij dit proces kan weerstand optreden, omdat het niet voor iedereen makkelijk is om eerlijk tegenover zichzelf te zijn. Vaak bevindt de speler zich in de zogenaamde ontkenningsfase ('ik ben niet zenuwachtig'). Door observeren en bijvoorbeeld video-opnamen kan de weerstand worden verminderd en kan de speler gaan openstaan voor het leren van mentale vaardigheden. Een belangrijke eerste stap naar verandering is bewustwording. Een speler moet eerst weten hoe hij reageert in bepaalde situaties. 
Om iets te kunnen veranderen moet een mens eerst weten wat hij moet veranderen.


Artikelen, downloads

Artikelen over mentale begeleiding sportzorg.nl lees hier
Mentale coaching van jonge hockeyspelers rijswijkschehc.nl , knhb.nl Open hier
Mental coaching prsportmanagement.nl Lees hier
Mentale training oefenstof voor het brein (R.C. Dekker) members.ziggo.nl/jaap.kooman Open hier
Mentale weerbaarheid (stress en omgaan met stress) zweefportaal.nl Open hier
Artikel: De spanning als gemoedstoestand of gevoel praktijk360.nl Lees hier
Mentale fitheidstest mentaalvitaal.nl Lees hier
Mentaliteit wikipedia Lees hier
Mentale training voor sporters. Wat is het en hoe doe je het? topsportbrein.nl Lees hier
De ideale prestatietoestand en flow in sport sport.infonu.nl Lees hier
Voetbalpsychologie: Mentale training in het voetbal twentevisie.nl Open hier
Hoe ga ik om met spanning voor de wedstrijd sport.nl Lees hier
Mentale voorbereiding (verbeelding) bureauoptimaalpresteren.nl Lees hier